Als je aan Nederlandse kunst denkt, komen de oude meesters of Mondriaan misschien als eerst in je op. Maar ken je Joop Moesman? Deze Utrechtse schilder (1909-1988) is bekend om zijn surrealistische kunstwerken, vaak met een erotisch tintje. Wat minder mensen weten, is dat hij ook BDSM-tekeningen schetste – en dat deed hij waarschijnlijk gewoon tijdens zijn werk voor de Nederlandse Spoorwegen. Voor liefhebbers van BDSM-kunst is Moesman een verborgen parel, en zijn schetsen geven een uniek kijkje in zijn kleurrijke bdsm verbeelding.

Wie was Joop Moesman?

Johannes Hendrikus Moesman groeide op in Utrecht en trad op zijn zestiende in dienst bij de Nederlandse Spoorwegen. Hij begon als loopjongen en klom later op tot tekenaar op de tekenkamer, waar hij onder andere dienstregelingsgrafieken maakte. Geen veeleisende klus, en dat gaf hem flink wat vrije momenten. Juist in die stille uurtjes pakte hij zijn potlood en begon te schetsen. Deze ongesigneerde en ongedateerde werken uit de vroege jaren van zijn carrière bleven lang onder de radar, maar werden voor het eerst getoond tijdens de tentoonstelling De Tranen van Eros in het Centraal Museum (2020).

Moesman’s fascinatie voor erotiek en BDSM kwam niet uit het niets. Vermoedelijk werd die al vroeg gewekt door de veelal Duitse pornoprenten die zijn vader, Johannes Anthonius Moesman (1859-1937), onder de toonbank verkocht in zijn steendrukkerij aan de Neude 7 in Utrecht. Als kind of puber moet Joop daar ongetwijfeld mee in aanraking zijn gekomen, en die invloeden sijpelden later door in zijn werk.

BDSM in Moesman’s schetsen

Hoewel Moesman bekend werd met schilderijen zoals Het Gerucht (1937) – een naakte vrouw op een fiets die in de jaren ’40 flink wat opschudding veroorzaakte – zijn het vooral zijn schetsen die BDSM-liefhebbers aanspreken. In deze intieme tekeningen experimenteerde hij met thema’s als macht, onderwerping en erotische spanning. Vrouwen, vaak vastgebonden, gemaskerd of in uitdagende poses, domineren zijn werk. Touwen, leren accenten en een sfeer die balanceert tussen sensualiteit en sadisme: het zit er allemaal in.

Een uitspraak van Moesman uit 1966 zegt veel: “Ik ben nooit wreed tegen beesten, maar ik zou best een mooie vrouw willen martelen, een mooie vrouw die ervan houdt.” Provocerend, zeker, maar het hint naar zijn fascinatie voor consensuele machtsdynamiek – een kernidee in BDSM. Zijn schetsen lijken een verkenning van die fantasieën, geïnspireerd door zowel het surrealisme als de Markies de Sade, wiens werk hij bewonderde.

Waarom Moesman’s werk nog steeds relevant is

Moesman’s werk voelt als een rebellie tegen de keurige normen van zijn tijd. In het Nederland van de jaren ’30 en ’40 was seksualiteit – laat staan kinky seksualiteit – een taboe, maar hij trok zich daar weinig van aan. Zijn schetsen, vaak rauw en ongepolijst, zijn een vroege viering van zelfexpressie en verlangen. Voor de moderne BDSM-community is dat precies wat zijn werk zo aantrekkelijk maakt: het verbindt kunst en kink op een manier die nog steeds fris aanvoelt.

Waar kun je zijn werk zien?

Veel van Moesman’s schetsen liggen in museumarchieven of privécollecties, zoals die van het Centraal Museum in Utrecht. De tentoonstelling De Tranen van Eros bood een zeldzame kans om deze vroege BDSM-tekeningen te bewonderen. Op de website Vintage Bdsm Art kun je een kleine verzameling van zijn bdsm schetsen vinden.

Bronnen
KunstruimteKuub – Video te bekijken op Vimeo
Vintage Bdsm Art
NRC Archief